Formación
de adjetivos/sustantivos con sufijo “-qui” y
terminación de pasado aunada a la forma base del verbo
|
Verbo |
Español |
Sustantivo |
Español |
|
a:tl-te:mi |
llenar con agua |
a:te:nqui |
lleno de agua |
|
cactli copi:na |
quitar zapatos |
caccocopi:nqui |
descalzo |
|
cactli-toma |
aflojar zapatos |
cactonqui |
descalzo |
|
calaqui |
entrar |
calacqui |
el que entra |
|
capotza:hui |
ponerse negro |
capotza:uhqui |
ennegrecido |
|
caxa:ni |
aflojar |
caxa:nqui |
flojo/mal atado |
|
ce:hui |
calmarse |
ce:uhqui |
calmado/caído en honor |
|
chala:ni |
rajarse/sonar a rajado |
chala:nqui |
rajado/canto fuera de tono |
|
chapa:ni |
chapotear/chapalear |
chapa:nqui |
empapado |
|
cocoya |
enfermar |
cocoxqui |
enfermo |
|
coyo:ni |
agujerarse |
coyo:nqui |
perforado |
|
cuala:ni |
enojarse |
cuala:nqui |
enojón |
|
cua:itl-mani |
yacer la cabeza |
cua:manqui |
ancho de arriba flaco de abajo |
|
cua:itl-xocotl-miqui |
morir |
cua:xocomicqui |
loco/borracho |
|
cuepo:ni |
florecer |
cuepo:nqui |
florido |
|
cuitlatl-zotla:hua |
desmayar |
cuitlazotla:uhqui |
perezoso |
|
e:lli-te:mi |
llenarse |
e:lte:nqui |
satisfecho |
|
hua:qui |
secar |
hua:cqui |
seco |
|
huetzi |
caer |
huetzqui |
caído/tirado |
|
i:xtli-cocoya |
enfermar el rostro |
ixcocoxqui |
malo de los ojos |
|
i:xtli-patza:hua |
ponchar/desinflar |
ixpatza:uhqui |
tuerto |
|
i:xtli-petla:hua |
descubrir rostro |
ixpetla:uhqui |
de rostro descubierto |
|
i:xtli-pina:hua |
sentir pena |
ixpina:uhqui |
penoso/tímido |
|
maitl-cocoya |
enfermar de manos |
macocoxqui |
mano tiesa |
|
mali:na |
torcer |
mali:nqui |
torcido |
|
maitl-miqui |
morir mano |
mamicqui |
manos tiesas |
|
maitl-poztequi |
romper mano |
mapoztecqui |
manco |
|
mo-e:lli-pan-petla:hua |
descubrir el pecho |
me:lpanpetla:uhqui |
de torso desnudo |
|
mo-e:hua |
levantar/se |
meuhqui |
levantado |
|
miqui |
morir |
micqui |
muerto |
|
monono:tza |
platicar |
monono:tzqui |
convertido/regañado |
|
mo-yo:llo:tl-e:hua |
levantarse el corazón |
moyo:leuhqui |
emocionado/enamorado |
|
mo-yo:llo:tl-mela:hua |
enderezar el corazón |
moyo:lmela:uhqui |
confeso |
|
paqui |
alegrarse |
pacqui |
alegre |
|
pala:ni |
podrirse |
palanqui |
podrido |
|
peto:ni |
dislocar |
petonqui |
dislocado |
|
pina:hua |
apenarse |
pina:uhqui |
apenado |
|
poli:hui |
perderse/morir |
poliuhqui |
perdido |
|
pozo:ni |
hervir |
pozonqui |
enojado |
|
poztequi |
romper |
poztecqui |
roto |
|
te:ntli-coto:ni |
cortar labio |
te:ncotonqui |
de labio partido |
|
te:mi |
llenar |
te:nqui |
lleno |
|
te:ntli-xiti:ni |
colapsar/romper |
te:nxitinqui |
deshilachado/raspado de la orilla |
|
teotl-miqui |
sacrificar |
teomicqui |
sacrificado |
|
teotl-tlahto:lli-cuepa |
voltear palabra |
teotlahto:lcuepqui |
hereje |
|
tlahua:na |
emborracharse |
tlahua:nqui |
borracho |
|
tlantli-copi:na |
remover diente |
tlancopi:nqui |
chimuelo |
|
tlantli-coto:ni |
cortar |
tlancotonqui |
desdentado |
|
tlapa:ni |
romper |
tlapanqui |
roto |
|
tletl-miqui |
morir de calor |
tlemicqui |
sofocado |
|
tzaya:ni |
destrozar |
tzayanqui |
destrozado |
|
tzi:ntli-mani |
yacer trasero |
tzi:mmanqui |
de base ancha |
|
tzi:ntli-miqui |
morir la base |
tzi:mmicqui |
impotente |
|
tzi:ntli-poztequi |
romperse la base/el trasero |
tzi:mpoztecqui |
de espalda rota |
|
xeli:hui |
partir |
xeliuhqui |
partido |
|
xiti:ni |
romper |
xitinqui |
caído/derribado |
|
xixiti:ni |
colapsarse |
xixitinqui |
caído/derribado |
|
xocotl-miqui |
morir fruto |
xocomicqui |
borracho |
|
xotl-poztequi |
romperse pie |
xopoztecqui |
de pata rota |
|
xotl-tzayani |
destrozar pie |
xotzayanqui |
de pata rota |
|
yacatl-poztequi |
cortar nariz |
yacapoztecqui |
desnarizado |
|
yo:llo:tl-ce:hui |
calmarse el corazón |
yo:lceuhqui |
tranquilo |
|
yo:llo:tl cuecuepa |
voltearse el corazón |
yo:lcuecuepqui |
inconstante/voluble |
|
yo:llo:tl-miqui |
morir el corazón |
yo:llo:micqui |
necio |
|
yo:llo:tl-pozo:ni |
hervir el corazón |
yo:llo:pozonqui |
irritable/enojón |